İdrakten İnşaya: Eşyanın Manası, İnsanın Emaneti

Bir görüntüye bakıyoruz. Güzel buluyoruz. Sonra o güzelliği yeniden üretmenin yollarını arıyoruz. Yapay zekâ bize birkaç saniyede farklı ihtimaller sunuyor: bir cephe, bir sokak, bir avlu, bir şehir…

Peki o görüntünün arkasındaki kararları ne kadar anlıyoruz? Bir pencerenin neden orada olduğunu, sokağın neden o genişlikte bırakıldığını, bir kapının kimi karşıladığını ve duvarın hangi hayatı koruduğunu biliyor muyuz?

Benim için idrak meselesi burada başlıyor. Görünenin arkasındaki ilişkiyi kavramakta. Ve kavradığımız şeyin sorumluluğunu üstlenmekte.

Cehl-i basît, cehl-i mürekkeb… Paylaşılan görsellerde bunlara eklenen cehl-i mik‘ab ifadesi… Bu kelimeleri başkalarına yöneltmeden önce kendi anlayışıma çevirmek istiyorum.

Görsellerin yorumuyla cehl-i basît, bilmediğini görmeye açılan bir kapı. İnsan eksikliğini fark ettiğinde sorabiliyor, dinleyebiliyor, öğrenebiliyor.

Cehl-i mürekkeb ise daha zor bir yerde duruyor: İnsan, bilgisinin sınırını göremiyor. Bir açıklamaya sahip olmayı, meseleyi kavramış olmakla karıştırabiliyor.

Görselde cehl-i mik‘ab adıyla anlatılan hâli de yanlışına kapanmak olarak okuyorum. Kanaatinin sorgulanmasına tahammül edememek; kendi yanılgısını başkalarının yoluna da taşımak.

Bunlar benim için insanları ayıran üç kutu değil. Aynı insanın farklı zamanlarda içine düşebildiği hâller. Kendimi de bunun dışında tutamıyorum.

Yapay zekâyla çalışırken bu mesele daha görünür oluyor. Önüme gelen düzgün bir metin, bende anlayış hissi uyandırabiliyor. Oysa cümlelerin akıcılığıyla benim idrakim arasında hâlâ bir mesafe bulunabilir. Cevabın dayanağını bilmiyorsam, hangi şartlarda değişeceğini göremiyorsam, onu kendi muhakememden henüz geçirmemişim demektir.

Yunus Emre’yi burada hatırlıyorum. Onun kendini bilmeye açılan ilim anlayışını, bugünün araçları karşısında kendi yerimi sorgulamak için okuyorum. Bilgim artarken kendimle ilişkim nasıl değişiyor? Sınırlarımı daha iyi görüyor muyum? Öğrendiklerim beni daha dikkatli, daha adil, daha sorumlu kılıyor mu?

Bu soruların mimarlıkta elle tutulur bir karşılığı var.

Güzel bir görüntünün arkasındaki kararlar bilgiyle kurulabilir. Malzemeyi öğreniriz, ölçeriz, hesaplarız, seçenekleri karşılaştırırız. Fakat o kararların içinde yaşayacak insanı, komşunun hakkını, yerin hafızasını ve geleceğe bırakacağımız izi düşünmek şuur ister.

İnşa bilgiyle mümkün olur. Taşıdığı emanet, insanın şuuruyla üstlenilir.

Bakü’de, Bakı Soveti çevresinde yaşadığımız sokakları hatırladığımda yalnızca cepheleri görmüyorum. Bir köşeyi dönme hissi, bir kapının gölgesi, taşın rengi, sokaktaki hayatın ritmi de geliyor aklıma. Sanki o sokaklar, ben onları düşünmeden de içimde konuşmaya devam ediyor.

Londra’da Knightsbridge binalarına, York’un eski sokaklarına bakarken de benzer bir his taşıyorum. Her şehrin tarihi ayrı; fakat her birinde insanın zamanla kurduğu ilişkinin izleri var. Güzelliği yalnızca üslûpta aradığımda, bu ilişkinin bir kısmını kaçırdığımı düşünüyorum.

Ripon’un dar sokakları ve Lewis Carroll’la kurulan bağ da bana bunu düşündürüyor. Katedraldeki bir ahşap oymanın bir yazarın hayal dünyasına dokunmuş olma ihtimali bile kıymetli. Bir ustanın elinden çıkan şey, yıllar sonra başka bir insanın zihninde yeni bir dünyaya açılabiliyor.

Eşyanın taşıdığı mana böyle dolaşıyor belki. Onu yapanda başlayan dikkat, onu görenin idrakinde başka bir karşılık buluyor.

“Emanetin ehline konuşması” derken kastettiğim de bu: Bakabilmek için bilgi kadar bir hazırlık, bir dikkat ve bir tevazu gerekiyor. Bazen bir sokak bize hemen konuşmuyor. Biz değiştikçe, daha önce görmediğimiz ilişkileri görmeye başlıyoruz.

Turgut Cansever’i bir kere daha burada yâd etmek istiyorum. Elmalılı Hamdi Yazır’ın sohbetlerine katılmış bir mimar olarak onu düşünmek, benim için tedrisat ile inşa arasında bir bağ açıyor. Onu okurken mimari kararların ahlâkî sonuçlarını da düşünmeye çağrıldığımı hissediyorum.

Memleketimin Cumhuriyet tecrübesine dair sızımın bir kısmı burada: Yenilenme arzusuyla devraldığımız dünyayı anlama çabası arasında açılan mesafede. Eskiyi taklit etmek de, eskiye gözünü kapatmak da bizi aynı sorudan uzaklaştırabiliyor: Bu hayatı hangi usûlle ve hangi sorumlulukla kuracağız?

Son çeyrek asrın din ve siyaset diline baktığımda da biçimle mana arasındaki kopuşu görüyorum. Müslümanlığın görünür işaretleri çoğalırken adaletin, ehliyetin ve emanetin gündelik hayatta ne kadar karşılık bulduğunu sormak gerekiyor. Bu soruyu önce kendi işime, kendi sözüme, kendi ilişkilerime yöneltmek istiyorum.

Bir yapıya gelenekten alınmış biçimler eklemekle o geleneğin insan ve hak anlayışını taşımak arasındaki mesafe büyük. Dilde adaletten söz etmekle karar verirken adil davranmak arasındaki mesafe de öyle.

Usûl olmadan vusûl bulunmaz.

Yapay zekâyla kuracağım ilişkiyi de bu ölçüyle düşünmek istiyorum. Onun açtığı ihtimalleri araştırmak, dayanaklarını sınamak, kararların sonuçlarını takip etmek. Ürettiğim şeyin kime hizmet ettiğini ve kime yük getirdiğini unutmamak.

İstikametim, idrak ettiğim kadarıyla inşa etmek; inşa ederken yeniden öğrenmek. Eşyaya dikkatle bakmak, insana hakkını vermek ve üstlendiğim emaneti ehliyetle taşımaya çalışmak.

Altı görselde idrak ve inşa

Burak Tosun